Dit artikel is gepubliceerd op 2007-12-20 13:15:21 door Guillaume Potié

Toen na de verkiezingen in 1994, Zuid-Afrika het juk van de Apartheid achter zich liet, was iedereen optimistisch. Jarenlang had een blanke minderheid de zwarte meerderheid op een politieke, sociale en economische manier onderdrukt. Omtrent het waarom de blanke minderheid dit gedaan heeft, bestaan er twee scholen. De ene school benadrukt de culturele verschillen tussen de twee bevolkingsgroepen. De blanken waren het superieure ras terwijl zwarten minderwaardige burgers waren. Daarom moesten deze twee bevolkingsgroepen strikt gescheiden leven. Een tweede school zoekt de oorzaak van Apartheid in een economisch verhaal. Apartheid was een noodzakelijk kwaad om de Zuid-Afrikaanse economie draaiende te houden. Dit commentaarstukje kadert in de tweede school.

Tijdens de Apartheid was de gehele economie in handen van de blanken. De zwarten werden hun grond afgenomen en hadden dus geen bezittingen. Na 1994 was de oproep tot herverdeling van productiefactoren en inkomen groot. De vraag was op welke manier men dit ging doen? De neo-liberalen willen de kloof tussen rijk en arm overbruggen door een vrije markt na te streven. De kritiek hierop luidt dat een gedereguleerde markt de kloof tussen blank en zwart net bestendigt of volgens sommigen zelfs vergroot. De traditionele Apartheid zou dus niet overwonnen zijn, maar gewoon vervangen worden door een economische Apartheid. Volgens sommige wetenschappers staat het neo-liberalisme haaks tegenover de uitdagingen die de Zuid-Afrikaanse staat moest aangaan. Door teveel te focussen op economische indicatoren zoals het Bruto Nationaal Product zou men de echte problemen zoals ongelijkheid en armoede uit het oog verliezen. De verhoudingen tussen zwart en blank zouden onder een neo-liberale economie dus gelijk blijven of slechter worden. Vandaar dat men een neo-liberale economie vergelijkt met een economische Apartheid. Maar is dit ook terecht? Daarvoor moeten we de relatie tussen het neo-liberalisme en Apartheid van dichter bij bekijken.

Het neo-liberalisme heeft een zeer ambigue relatie met Apartheid. Sommige zien het als een aansporing om de raciale segregatie te doorbreken terwijl andere het als een oorzaak zien. Zo kan men zeggen dat Apartheid een anti-kapitalistisch en inefficiënt systeem is. Een maatschappij waar er gediscrimineerd wordt, zorgt voor verhoogde productiekosten en een tekort op de arbeidsmarkt. Neo-liberalisme zou zorgen voor een verhoogde fysieke en sociale mobiliteit voor de zwarte bevolking. Het liberaliseren van de arbeidsmarkt zou tot gevolg hebben dat de lonen van de blanken zouden dalen en de zwarten toegang hebben tot werk dat vroeger voorbehouden werd voor blanken. Het afschaffen van de Apartheid, wat nodig is om een vrije markt te implementeren zou de lonen gelijkschakelen. Op die manier zou men niet aan herverdelen moeten doen. Een markt waar concurrentie heerst, zou automatisch een beweging naar gelijkheid inzetten.

Een tegenovergestelde visie hierop is dat de mijnbezitters en de grote boeren, die als vertegenwoordigers van het toenmalig, kapitalistisch systeem worden beschouwd, niet alleen genoten van de voordelen van het Apartheidssysteem maar het ook mee op poten hebben gezet. Op die manier hadden ze een onuitputtelijke bron aan laaggeschoolde, goedkope arbeidskrachten. Maar door de technologische vooruitgang in de jaren ’70 werd de vraag naar opgeleid personeel groter. De zwarten konden deze job niet uitoefenen dus begonnen de kosten van het Apartheidsregime te wegen op de industrie. Met andere woorden, men kon het Apartheidssysteem financieel niet meer onderhouden. Voeg daarbij nog de politieke onrust  en men kan aantonen dat Apartheid de economische groei ondermijnde. De blanke minderheid werd verplicht de pasjeswet en de arbeidsrestricties te versoepelen. Sommige wetenschappers zien hierin het bewijs dat net neo-liberalisme wel degelijk de Apartheid uitholt. Hun tegenstanders zien dit eerder als niets betekenende toegevingen, die misschien wel het Apartheidssysteem een stuk doen afbrokkelen, maar enkel tot doel hebben dat de blanke elite hun economische status kan behouden. De traditionele Apartheid wordt vervangen door een economische Apartheid. Toch kan men besluiten dat raciale segregatie en een vrije markt niet compatibel zijn. Precies daarom vinden sommige wetenschappers dat een neo-liberale economie het ideale instrument is om de ongelijkheid tussen zwart en blank te overbruggen na de Apartheid.

 Tegen de tijd dat het ANC aan de macht kwam, had het neo-liberalisme zoveel kritiek gekregen dat het in een Zuid-Afrikaanse kleedje werd gestoken. Neo-liberalen konden zich verzoenen met een beetje herverdeling zolang het de eigendomsrechten en privé-bedrijven niet ging belemmeren. Ze stonden dus herverdeling toe zolang het de efficiëntie van de economie  niet in gevaar bracht. Bijvoorbeeld voor de landhervormingen betekent dit dat het land herverdeeld mag worden in die mate dat het de voedselproductie en de groei van de economie niet compromitteert. De herverdeling moet dus gebeuren op basis van efficiëntie in plaats van gerechtigheid. Uit deze stelling groeide de “redistribution with growth” theorie. Dit houdt in dat de neo-liberale visie een kleine afzwakking kent en een beperkte herverdeling toelaat.

In de praktijk kwam het ANC op de proppen met de “Growth, Employment and Redistribution” strategie (GEAR). Een strategie gebaseerd op overheidsbesparingen, lage inflatie, handelsliberalisering, privatisering, belastingsvermindering en deregulatie. Maar ondanks de mooie theorie leverde het GEAR-programma niet de verwachte resultaten. Vooral hun kerndoelen zoals een groei in het Bruto Nationaal Product, investeringen en export werden niet gehaald. Ook de munteenheid kon niet stabiel worden gehouden. Verder werd er bespaard in sociale hervormingen, was er een hoge taks op basisgoederen, ontstond er kapitaalvlucht, bleven de interesten hoog en werd door het opheffen van de invoerbeperking een de-industrialisatie en job-verlies in  gang gezet. Men kan dus besluiten dat het zeker niet ten goede kwam van de zwarte bevolking.