Dit artikel is gepubliceerd op 2007-12-28 09:46:56 door Sara Eyckmans

Globalisering als dominant discours: hoe ideologie primeert op empirie 

“In this day, and almost universally, phrases such as “the free market”, “privatization”, “less government” and others like them have become the orthodoxy of globalization, its counterfeit universals. They are staples of the dominant discourse, designed to create consent and tacit approval… The main goal of this dominant discourse is to fashion the merciless logic of corporate profit-making and political power into a normal state of affairs.”(Edward Said, 2002) 

Als men het Milton Friedman koor de geneugten van het neoliberale model hoort bezingen, zou men haast niet meer twijfelen. Het lijkt een remedie tegen elke kwaal. Analfabetisme, armoede, ongelijkheid; het zal allemaal verdwijnen. Automatisch, pijnloos, als de juiste condities maar aanwezig zijn: het openstellen van grenzen, het afbouwen van tarifaire belemmeringen en het aantrekken van buitenlands kapitaal. Ietwat karikaturaal geschetst is dit het recept dat de neoliberale denkers propageren.  

Het letterlijk bezingen van neoliberalisme is niet meer dan een artistieke interpretatie van onze dagelijkse realiteit. Noties als ‘globalisering’ en ‘vrije markt’ zijn zo alomtegenwoordig dat ze vaak niet meer in twijfel wordt getrokken. In de woorden van Pierre Bourdieu: “c’est un “discours fort”, qui n’est si fort et si difficile à combattre que parce qu’il a pour lui toutes les forces d’un monde de rapports de forces qu’il contribue à faire tel qu’il est, notamment en orientant les choix économiques de ceux qui dominent les rapports économiques et en ajoutant ainsi sa force propre, proprement symbolique, à ces rapports de forces”. Onderbouwd door studies en publicaties, slaagt het erin zichzelf voor te stellen als een wetenschappelijke beschrijving van de werkelijkheid. Het residu van deze academische werken, dat, ontdaan van elke nuance, zijn weg naar de media vindt, is resoluut: globalization is good for you. Waarom zien we dit dan niet in de praktijk? 

In deze optiek is het artikel “Two faces of globalization: Against globalization as we know it” van Branko Milanovic interessant. Te meer daar hij één van de prominente economen van de Wereldbank is. Milanovic stelt in zijn artikel dat het opgevoerde dominante discours van globalisering berust op een ernstige methodologische fout, namelijk het systematisch negeren van de dualiteit van globalisering. De fixatie op het heilzame karakter van globalisering leidt volgens hem tot een foute lezing van de 19e eeuwse economische geschiedenis en vertekende conclusies uit de periode 1980-2000. Dit draagt bij tot het maken van actuele beleidskeuzes die niet noodzakelijk heilzaam zijn. 

Ter ondersteuning van het dominante discours van globalisering, werd de geschiedenis voor de kar gespannen. Neoliberalen zullen de 19^e eeuw, de hoogdagen van het kolonialisme, omschrijven als een periode van universele groei, waarin het globale kapitalisme ontstond. Maar door de twee wereldoorlogen en de opkomst van communisme en fascisme, kwam er een eind aan de ongebreidelde groei, omdat vrije handel in dit klimaat niet langer vrij kon zijn. Na de communistische implosie kon globalisering heroprijzen, maar het verleden mag niet worden vergeten: “so give freedom to capital, let profit be your guide, and growth is guaranteed to all”.  

Deze lezing van de geschiedenis vermeldt niets over de gruwel van het kolonialisme en slavernij, hoe imperialisme leidde tot WOI en hoe de dreiging van het communisme welhaast welvaartsconcessies afdwong in de kapitalistische regimes, die nog in de touwen hingen van de Grote Depressie. De olieshocks in de jaren ’70 en verzwakking van de communistische regimes in de jaren ‘80 deed de slinger wegzwaaien van de welvaartsstaat: de weg was opnieuw vrij voor economische globalisering en de bijhorende winstmaximalisatie, zonder al te veel sociale bekommeringen. Er is niets fout aan het streven naar winstmaximalisatie, stelt Milanovic. Als dit echter het enige criterium wordt, is er iets grondig mis. Een loutere focus op het financiële aspect zal de inherent negatieve effecten van globalisering enkel versterken.

Als we de recente geschiedenis bekijken, waarin volgens neoliberale denkers de markt vrij kon spelen, lijkt de analyse van Milanovic me correct: hoge en groeiende ongelijkheden, dalende sociale performantie, milieuproblemen. Onbeteugeld kapitalisme zal hier altijd toe leiden: als mensen hun kinderen niet naar school willen sturen, waarom hen die keuzevrijheid niet gunnen? Als gezondheidszorg onbetaalbaar is voor sommigen, hebben ze toch de vrije keuze om te lenen? 

Kolonialisme behoort tot het verleden, maar toch kan men van een soort nieuw imperialisme spreken. De spelregels van het wereld economische systeem zijn nog steeds in het voordeel van de machtigen, van zij die de regels kunnen opstellen en wijzigen. De verdeling van het stemmengewicht in het IMF, de Wereldbank en de WTO is duidelijk in het voordeel van het Noorden. Het globale Zuiden trekt daarbij meer dan eens aan het kortste eind. Denken we maar aan de intellectuele eigendomsrechten. Wanneer een land toetreedt tot de WTO moet het instemmen om royalty’s te betalen; dat gaat van copyrights op bekende deuntjes tot patenten op medicijnen en industriële producten. Er valt veel te zeggen voor intellectuele eigendomsrechten, maar het plaatst wel een grote last op de schouders van de arme landen. De grootste winnaar bij dit systeem is de farmaceutische industrie. Arme landen schieten er hier op meer dan één manier bij in; de gepatenteerde medicijnen betekenen vaak een onmogelijke kost voor zuiderse landen, hun relatieve armoede biedt de farmaceutische industrie geen inspiratie – want geen afzetmarkt – tot onderzoek van hun ziekten, en dan zijn er nog de obstakels, precies door de intellectuele eigendomsrechten, ten aanzien van de ontwikkeling van generische medicijnen in de landen zelf. En dit is slechts één voorbeeld van hoe het zuiden het noorden ‘subsidieert’. 

Het globale kapitalistische systeem moet getemperd worden, stelt Milanovic. Er is echter een probleem. Aangezien we te maken hebben met globaal kapitalisme, is het niet langer de natiestaat die moet/kan modereren, maar internationale actoren. Het is echter onwaarschijnlijk dat instellingen zoals het IMF en Wereldbank het gevoerde beleid van de afgelopen twee decennia radicaal gaan wijzigen. Daarom is het belangrijk dat deze organisaties hun oogkleppen afnemen en eens kijken naar de werkelijke resultaten van hun beleid, en zich niet langer fixeren op de resultaten die de Washington Consensus had moeten teweegbrengen. Zoals Milanovic terecht stelt: Volhouden dat globalisering zoals we het kennen, de juiste weg is, en dat de “Washington Consensus”, indien men maar volhoudt, zijn vruchten in de toekomst wel zal afwerpen, komt neer op het verwarren van ideologie met empirie. Het discours moet doorbroken worden.  

Referenties 

Milanovic, B. (2003). The two faces of globalization: against globalization as we know it. World Development. 31(4), pp. 667- 683.