Dit artikel is gepubliceerd op 2007-12-28 22:24:26 door Sara Eyckmans

De cadeautjesperiode is weer aangebroken: altijd een ideaal excuus om nog eens wat boekenwinkels af te schuimen. Wat me tijdens mijn snuistertocht in het oog sprong, is de hoeveelheid boeken, in verschillende genres, die op één of andere manier te maken hebben met globalisering: bekende werken van Klein, Hertz, Fukuyama, Cairncross, maar evengoed managementboeken en zelfs romans. Alleen ‘globalisering voor dummies’ heb ik niet gevonden.  

Globalisering is een haast vanzelfsprekende term geworden in de dagelijkse omgang. De term zelf hoeft daarom niet letterlijk gebruikt te worden, maar steeds meer evoluties die betrekking hebben op ons kleine leventje – vooral negatieve evoluties – worden toegeschreven aan datgene wat we als globalisering plegen te omschrijven. De wereld wordt kleiner. 

Toen de term aan het begin van de jaren ’90 zijn schuchtere intrede deed in de media, werd het omschreven als een onomkeerbaar proces waarbij relatief autonome economieën functioneel zouden worden geïntegreerd in één globale economie. Transnationale bedrijven zouden weldra de staat als belangrijkste actor op het economisch gebied overschaduwen. Weinig begrippen groeiden op een tijdspanne van een kleine 20 jaar zo in populariteit als ‘globalisering’. 

Het was dan ook ontluisterend te lezen dat globalisering misschien wel helemaal niet bestaat. Globalisering, zoals het begin jaren ’90 geconcipieerd werd, daar hebben we in de praktijk nog niet zo veel van gezien, stelt Walden Bello. Wat moet doorgaan voor de globale economie, is eerder een collectie van nationale economieën. Ze zijn weliswaar onderling verbonden, maar worden in hoofdzaak nog steeds bepaald door nationale dynamieken. Hij krijgt hierin bijval van Harvard Professor Pankaj Ghemawat, die met zijn jongste boek “Redefining Global Strategy” weerwerk biedt aan fervente globalisten. Ghemawat, die termen bezigt als “globaloney”, noemt de globalisering van de wereldeconomie de grootste mythe van onze tijd. Grenzen spelen nog steeds een grote rol in onze economieën, en zullen dat nog een hele tijd blijven doen. Kortom: weer een ‘one-hundred and eeeiiightyyy’ op het dartsbord dat de veelgeplaagde Thomas Friedman inmiddels geworden is. 

Nochtans werden we gedurende de jaren '90 op het hart gedrukt dat staten aan belang zouden inboeten. Er zou een transnationale elite opstaan die de wereldeconomie zou beheren. Eind jaren '90 werd de World Trade Organisation gecreëerd, die het IMF en de Wereldbank vervoegde als derde pillaar in het wereld economisch systeem. De fiets van de globalisering was vertrokken. Hoe komt het dan dat een met zo veel bombarie aangekondigd fenomeen, er in de praktijk niet zo veel van terechtbrengt? 

Bello onderscheidt zes redenen. Ten eerste is globalisering een ernstig overschat concept. Er zijn slechts een handvol ondernemingen waarvan de productie en verkoop daadwerkelijk relatief gelijk verspreid zijn over de regio's, stelt hij. Dit wordt bevestigd door Ghemawat. Volgens hem gebeuren 90 procent van de investeringen lokaal. In theorie is heel de wereld verbonden via internet, maar het aantal bits dat de grens oversteekt bedraagt niet eens 20 procent. Alleen buitenlandse handel als percentage van het BBP overstijgt de 20 procent. De tweede reden die Bello aanhaalt is de competitie die nationale elites met mekaar voeren. Terwijl coöperatie rationeel gezien de meest strategische keuze is, lijken korte-termijn winsten de nationaal kapitalistische belangenagenda’s te domineren. Munt-devaluaties en het niet tekenen van bv. het Kyoto protocol, zijn manieren om de concurrent nog wat extra kosten op de nek te duwen, beweert de auteur. Ten derde is er het effect van de dubbele standaard die de hegemoon, de Verenigde Staten, tentoonspreidt. Waar de Clinton administratie in de richting van vrijhandel schoof, lijkt de Bush administratie vrijhandel te propageren voor de hele wereld, behalve voor zichzelf. Al heeft de VS daar geen monopolie op... Ten vierde noemt Bello de te grote discrepantie tussen de beloftes van globalisering en de daadwerkelijke resultaten van het neoliberale beleid. Eén van de weinige plaatsen waar de armoede niet toenam is China: niet bepaald een schoolvoorbeeld van neoliberalisme. De financiële crisis in Azië en de ineenstorting van de Argentijnse economie – waar het neoliberale recept wel was opgevolgd – deden de realiteit voluit botsen met de theorie. Ten vijfde, en in weerwil van de fixatie op eindeloze economische groei, stellen mensen zich meer en meer de vraag of de groeipatronen die met globalisering geassocieerd worden wel geoorloofd zijn, gezien de projecties van het ecologische armageddon. Tenslotte haalt Bello het populaire verzet tegen globalisering aan als reden dat het fenomeen stagneert. De anti-globalistische demonstraties in Seattle e.a. zijn daarbij slechts het topje van de ijsberg, het culminatiepunt van duizenden anti-neoliberale uitingen in duizenden gemeenschappen. 

Maar als globalisering in de praktijk dan toch niet zo veel voorstelt, en als gevolg kampt met een reputatiecrisis, waarom is het dan nog zo dominant aanwezig? Waarom voelen velen dan de nood om het met vuur te verdedigen of te bestrijden? Volgens Ghemawat staren we ons allemaal blind op theorieën zoals die van Friedman: vlotte lectuur met een absoluut minimum aan cijfermateriaal. Bovendien zijn mensen nu eenmaal geneigd te geloven in datgene wat ze het meest vrezen of het vurigst verlangen. Daarom biedt het fenomeen globalisering een schitterende theorie om anti- of pro-globalistische stellingen van een onderbouw te voorzien. Ook sociaal conformisme speelt mee: je kan voor of tegen globalisering zijn, maar je moet al van een andere planeet komen om er niet in te geloven.  

Globalisering is geen nieuwe fase in de ontwikkeling van het kapitalistisch systeem, aldus Bello, maar eerder een wanhopig antwoord op de structurele crisis waarin de globale economie tijdens de jaren ‘70 en ‘80 verkeerde. De implosie van de gecentraliseerde regimes in Oost Europa leidde de aandacht hiervan af. Het huidige globale economisch systeem bestaat nog steeds uit onderling verbonden, maar nationaal begrensde economieën. En dat grenzen nog altijd een rol spelen, daar kan je als Belg in deze BHV-tijden niet al te veel tegen inbrengen, merkt Ghemawat fijntjes op.  

Referenties 

Bello, W. (6 januari 2007). Globalization in Retreat? Counterpunchhttp://www.counterpunch.org/bello01062007.html

De Brouck, W. (11 december 2007), De wereld is niet plat. De Tijd. Geraadpleegd via Mediargus.