In bijgevoegd filmpje (Discussion on globalization) beschrijft Noam Chomsky wat we eigenlijk juist onder globalisatie kunnen en dienen te verstaan. (http://www.youtube.com/watch?v=AHJPSLgHemM)

Hij benadrukt dat er tegenwoodig (te) veel verschillende visies zijn op globalisatie. Dit maakt dat een simpel en éénduidig antwoord op de vraag of globalisatie nu goed of slecht is, onmogelijk. De vraag die we ons daarom moeten stellen is niet óf globalisatie goed/slecht is, maar eerder voor wie de globalisatie voordelig is; voor de mensen of voor de investeerder en bedrijven.

In zijn conceptuele analyse maakt Chomsky een onderscheid tussen “neutrale globalisatie” enerzijds en globalisatie die ingekleurd wordt door economisch belanghebbende actoren, zoals investeerders, internationale bedrijven...

In de neutrale zin van het woord komt globalisatie neer op het voortdurende proces van wereldwijde economische, politieke en culturele integratie. Chomsky stelt dat iedereen hier voorstander van is, en er ook gebruik van maakt. Zo wordt bijvoorbeeld transport steeds goedkoper, verbeteren de communicatiemiddelen (gsm, internet, fax...)

Het neutraal concept van globalisatie wordt, volgens Chomsky, ingekleurd en eigen gemaakt door economisch belanghebbende actoren. De grove fout die deze neoliberale stroming maakt is dat ze hun versie op globalisering op een dermate universele manier voorstellen. Dit maakt dat iedereen die hiermee niet akkoord gaat afgeschilderd wordt als anti-globalist die tegen maatschappelijke evolutie lijkt te zijn.

De verschillende visies op globalisatie zorgt voor een vaag en ongenuanceerd beeld van dit fenomeen. Om dit aan te tonen stelt Chomsky de vraag of globalisatie gedurende de jaren nu toegenomen is of juist niet.

Langs de ene kant, zo stelt hij, is de globalisatie verminderd. De internationale economische integratie, meer specifiek de convergentie tot de éénheidsmarkt, het vrije verkeer van mensen, ... is afgenomen. Indien men langs de andere kant het criterium van vrij verkeer van kapitaal bekijkt, moet men concluderen dat de globalisering drastisch is toegenomen. Chomsky vermeldt hier wel bij dat dit een van de hoofdfactoren is voor de slechtere internationale economische prestaties gedurende de laatste 25 jaar. Door het verval van het Bretton Woods-systeem waren landen niet meer in staat om de kapitaalstroom en munteenheid te controlen. Als je “kapitaal” als referentiepunt gebruikt is er duidelijk een toename van globalisering. Bekijkt men het echter vanuit het standpunt van “mensen” merkt men een afname.

Een ander voorbeeld voor het duale beeld op globalisering is de verhouding tussen Amerika en Mexico. De grens tussen deze twee landen werd gemilitariseerd in 1994, waardoor op een abrupte manier stop werd gezegd aan het vrije verkeer van mensen. Dit is wel een heel duidelijke beperking op de internationale integratie. Het is ook in dit jaar dat de Noord-Amerikaanse Vrijhandelsovereenkomst (NAFTA) in werking trad. Dit internationaal verdrag verplicht de drie ondertekenende landen (USA, Canada en Mexico) om de importtarieven te verlagen of zelfs af te schaffen (ontstaan van een tolunie), restricties op buitenlandse bezittingen en investeringen op te heffen en het intellectueel eigendomsrecht van producten uit andere lidstaten te respecteren.

De bedoeling van dit verdrag was om de vrije handel en globalisering te stimuleren. Wederom hangt dit af met welke parameters je dit wil gaan meten. De vrijheid van verkeer is duidelijk afgenomen door het afsluiten van de grens tussen Mexico en USA. In Mexico, Canada en USA stuitte de NAFTA op veel tegenstand. In de Verenigde Staten was men bang dat veel bedrijven hun vestigingen naar Mexico zouden verplaatsen vanwege de lagere lonen. In Mexico vreesde men dat de Amerikaanse bedrijven de gehele Mexicaanse economie in handen zouden krijgen.

Vragen over de effecten van de globalisering zijn dus zeer moeilijk éénduidig te beantwoorden, omdat er teveel verschillende manieren zijn om de processen te beoordelen. Gaat men deze bekijken vanuit de “belangen van de mensen” of vanuit het “investeerdersbelang”.

De cadeautjesperiode is weer aangebroken: altijd een ideaal excuus om nog eens wat boekenwinkels af te schuimen. Wat me tijdens mijn snuistertocht in het oog sprong, is de hoeveelheid boeken, in verschillende genres, die op één of andere manier te maken hebben met globalisering: bekende werken van Klein, Hertz, Fukuyama, Cairncross, maar evengoed managementboeken en zelfs romans. Alleen ‘globalisering voor dummies’ heb ik niet gevonden.  

Globalisering is een haast vanzelfsprekende term geworden in de dagelijkse omgang. De term zelf hoeft daarom niet letterlijk gebruikt te worden, maar steeds meer evoluties die betrekking hebben op ons kleine leventje – vooral negatieve evoluties – worden toegeschreven aan datgene wat we als globalisering plegen te omschrijven. De wereld wordt kleiner. 

Toen de term aan het begin van de jaren ’90 zijn schuchtere intrede deed in de media, werd het omschreven als een onomkeerbaar proces waarbij relatief autonome economieën functioneel zouden worden geïntegreerd in één globale economie. Transnationale bedrijven zouden weldra de staat als belangrijkste actor op het economisch gebied overschaduwen. Weinig begrippen groeiden op een tijdspanne van een kleine 20 jaar zo in populariteit als ‘globalisering’. 

Het was dan ook ontluisterend te lezen dat globalisering misschien wel helemaal niet bestaat. Globalisering, zoals het begin jaren ’90 geconcipieerd werd, daar hebben we in de praktijk nog niet zo veel van gezien, stelt Walden Bello. Wat moet doorgaan voor de globale economie, is eerder een collectie van nationale economieën. Ze zijn weliswaar onderling verbonden, maar worden in hoofdzaak nog steeds bepaald door nationale dynamieken. Hij krijgt hierin bijval van Harvard Professor Pankaj Ghemawat, die met zijn jongste boek “Redefining Global Strategy” weerwerk biedt aan fervente globalisten. Ghemawat, die termen bezigt als “globaloney”, noemt de globalisering van de wereldeconomie de grootste mythe van onze tijd. Grenzen spelen nog steeds een grote rol in onze economieën, en zullen dat nog een hele tijd blijven doen. Kortom: weer een ‘one-hundred and eeeiiightyyy’ op het dartsbord dat de veelgeplaagde Thomas Friedman inmiddels geworden is. 

Nochtans werden we gedurende de jaren '90 op het hart gedrukt dat staten aan belang zouden inboeten. Er zou een transnationale elite opstaan die de wereldeconomie zou beheren. Eind jaren '90 werd de World Trade Organisation gecreëerd, die het IMF en de Wereldbank vervoegde als derde pillaar in het wereld economisch systeem. De fiets van de globalisering was vertrokken. Hoe komt het dan dat een met zo veel bombarie aangekondigd fenomeen, er in de praktijk niet zo veel van terechtbrengt? 

Bello onderscheidt zes redenen. Ten eerste is globalisering een ernstig overschat concept. Er zijn slechts een handvol ondernemingen waarvan de productie en verkoop daadwerkelijk relatief gelijk verspreid zijn over de regio's, stelt hij. Dit wordt bevestigd door Ghemawat. Volgens hem gebeuren 90 procent van de investeringen lokaal. In theorie is heel de wereld verbonden via internet, maar het aantal bits dat de grens oversteekt bedraagt niet eens 20 procent. Alleen buitenlandse handel als percentage van het BBP overstijgt de 20 procent. De tweede reden die Bello aanhaalt is de competitie die nationale elites met mekaar voeren. Terwijl coöperatie rationeel gezien de meest strategische keuze is, lijken korte-termijn winsten de nationaal kapitalistische belangenagenda’s te domineren. Munt-devaluaties en het niet tekenen van bv. het Kyoto protocol, zijn manieren om de concurrent nog wat extra kosten op de nek te duwen, beweert de auteur. Ten derde is er het effect van de dubbele standaard die de hegemoon, de Verenigde Staten, tentoonspreidt. Waar de Clinton administratie in de richting van vrijhandel schoof, lijkt de Bush administratie vrijhandel te propageren voor de hele wereld, behalve voor zichzelf. Al heeft de VS daar geen monopolie op... Ten vierde noemt Bello de te grote discrepantie tussen de beloftes van globalisering en de daadwerkelijke resultaten van het neoliberale beleid. Eén van de weinige plaatsen waar de armoede niet toenam is China: niet bepaald een schoolvoorbeeld van neoliberalisme. De financiële crisis in Azië en de ineenstorting van de Argentijnse economie – waar het neoliberale recept wel was opgevolgd – deden de realiteit voluit botsen met de theorie. Ten vijfde, en in weerwil van de fixatie op eindeloze economische groei, stellen mensen zich meer en meer de vraag of de groeipatronen die met globalisering geassocieerd worden wel geoorloofd zijn, gezien de projecties van het ecologische armageddon. Tenslotte haalt Bello het populaire verzet tegen globalisering aan als reden dat het fenomeen stagneert. De anti-globalistische demonstraties in Seattle e.a. zijn daarbij slechts het topje van de ijsberg, het culminatiepunt van duizenden anti-neoliberale uitingen in duizenden gemeenschappen. 

Maar als globalisering in de praktijk dan toch niet zo veel voorstelt, en als gevolg kampt met een reputatiecrisis, waarom is het dan nog zo dominant aanwezig? Waarom voelen velen dan de nood om het met vuur te verdedigen of te bestrijden? Volgens Ghemawat staren we ons allemaal blind op theorieën zoals die van Friedman: vlotte lectuur met een absoluut minimum aan cijfermateriaal. Bovendien zijn mensen nu eenmaal geneigd te geloven in datgene wat ze het meest vrezen of het vurigst verlangen. Daarom biedt het fenomeen globalisering een schitterende theorie om anti- of pro-globalistische stellingen van een onderbouw te voorzien. Ook sociaal conformisme speelt mee: je kan voor of tegen globalisering zijn, maar je moet al van een andere planeet komen om er niet in te geloven.  

Globalisering is geen nieuwe fase in de ontwikkeling van het kapitalistisch systeem, aldus Bello, maar eerder een wanhopig antwoord op de structurele crisis waarin de globale economie tijdens de jaren ‘70 en ‘80 verkeerde. De implosie van de gecentraliseerde regimes in Oost Europa leidde de aandacht hiervan af. Het huidige globale economisch systeem bestaat nog steeds uit onderling verbonden, maar nationaal begrensde economieën. En dat grenzen nog altijd een rol spelen, daar kan je als Belg in deze BHV-tijden niet al te veel tegen inbrengen, merkt Ghemawat fijntjes op.  

Referenties 

Bello, W. (6 januari 2007). Globalization in Retreat? Counterpunchhttp://www.counterpunch.org/bello01062007.html

De Brouck, W. (11 december 2007), De wereld is niet plat. De Tijd. Geraadpleegd via Mediargus. 

Mijn gekozen wetenschappelijk artikel “Rethinking Business Regulation. From self-regulation to social control” van Peter Utting is terug te vinden op

http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/ab82a6805797760f80256b4f005da1ab/ f02ac3d b0ed406e0c12570a10029bec8/$FILE/utting.pdf . De auteur is verbonden aan de United Nations Research Institute for Social Development. Deze autonome VN agentschap verricht multidisciplinair onderzoek naar de sociale dimensies van hedendaagse problematieken die in correlatie staan met ontwikkelingskwesties.

In het huidige tijdperk van globalisering en economische liberalisering zien we dat de transnationale bedrijven (TNC) een dominante rol in het discours van de wereldhandel innemen. In een geglobaliseerde wereld, waar naast de staat andere protagonisten op het toneel verschijnen zoals internationale bedrijven, gouvernementele en niet gouvernementele organisaties, handelsunies... is het van uitermate groot belang dat men aandacht vestigt aan sociale, ecologische en humanitaire ontwikkelingen. Deze kunnen door de vrijmaking van de markt in de vergetelheid komen aangezien deze in het algemeen contrasteren met nagestreefde economische doelen.

Oorspronkelijk ging men er van uit dat markten in evenwicht werden gehouden door de staatsinterventie te beperken en de markt zijn economisch spel te laten spelen (cfr. Adam Smith). Door de globalisering en economische liberalisering is de relatie tussen staat en de markt drastisch veranderd. Doordat de staat enerzijds steeds minder regulerend optreedt, geeft dit meer ruimte aan niet statelijke actoren om deze regelgevende taak op zich te nemen. Het is in deze context dat men het ontstaan van het “Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen” (hierna: MVO) of “duurzaam ondernemen” moet zien. Vanaf de jaren ’80 kwamen deze ‘reguleringen’ uitdrukkelijker op de voorgrond om vervolgens in de jaren ’90 op globaal niveau geïntroduceerd te worden (cfr. Wereldtop in Rio de Janeiro 1992).

Waar de bedrijfswereld oorspronkelijk zeer terughoudend en defensief reageerde op sociale en milieu-initiatieven, zien we dat bedrijven en industrieën vandaag actief MVO-principes en praktijken in hun beleid opnemen. Met deze MVO-initiatieven promoten bedrijven op vrijwillige basis de sociale en ecologische aspecten van hun bedrijfsoptreden. Met deze exponentiële toename van normen en implementatieprocedures is er een duidelijke verschuiving merkbaar van de publieke naar de private sector. Zo nemen voornamelijk NGO’s het voortouw in het organiseren (en participeren) in multistakeholder initiatives. Deze initiatieven (zoals ISO, FLA, UN Global Compact...) dragen bij tot een duurzaam ondernemen. Met deze ‘collectieve’ of ‘sociale’ controle wil men de perverse effecten van de vrije markt en economische liberalisering, op sociaal, ecologisch en humanitair vlak, verminderen.

Ondanks de goede intenties van deze sociale controle om de scherpe kanten van de neoliberale globalisering af te veilen, kunnen we hier een aantal kritische bemerkingen bij zetten.

Langs de ene kant heb je de kritiek uit de hoek van de globaliseringsbeweging op de sociale verantwoordelijkheid van bedrijven. Zo stelt M. Friedman dat men bedrijven niet mag zien als natuurlijke entiteiten (zoals individuen). Hieruit volgt dat men ondernemingen geen geweten kan aanmeten, waardoor men hen ook niet kan wijzen op sociale, ecologische en humanitaire verantwoordelijkheden. Waar Friedman gelijk heeft dat bedrijven artificiële entiteiten zijn, kan men hieraan moeilijk verbinden dat ze daardoor geen hun verantwoordelijkheden ontlopen. In deze geglobaliseerde wereld hebben bedrijven immers een zeer grote impact op samenlevingen en het leven van mensen.

Langse de andere kant is er de kritiek dat de MVO-praktijken niet ver genoeg reiken omdat ze gelimiteerd lijken tot willekeurige interventies. Voorstanders van de MVO stellen het duurzaam ondernemen voor als een stoel met drie poten die financiële, ecologische en sociale doelen voostellen. In de realiteit is de financiële poot veel groter dan de anderen, wat maakt dat de stoel veel minder stabiel is dan oorspronkelijk voorgesteld. Daar de MVO-agenda legaal niet bindend is, zijn de procedures en instituten die de bedrijven dwingen zich te houden aan de code of conduct, veel te zwak en ontoereikend. Verder kan men vragen stellen naar de overtuiging dat de MVO principes –en praktijken automatisch bijdragen tot een globale verbetering van de ontwikkeling.

Er is een nieuwe, meer doortastende, aanpak nodig. Waar bij de MVO vrijwillige initiatieven en ethische verantwoordelijkheidszin van bedrijven centraal staan, gaat de aanpak van “collectieve verantwoordelijkheidsplicht” of “corporate accountability” een stap verder. Dit impliceert ten eerste een verplichting om de verschillende belanghebbende partijen te informeren en van antwoord te voorzien. Ten tweede wil het een afdwingingsmechanisme introduceren dat bedrijven kan bestraft wanneer ze normen niet naleven. Ten slotte wil het dat de MVO-normen van toepassing zijn op meer bedrijven dan enkel diegene die vrijwillig beslissen om deze toe te passen.

Het is echter duidelijk dat deze collectieve verantwoordelijkheidsplicht op veel tegenreactie botst vanuit neoliberale hoek. Deze tegenwind wordt duidelijk indien we de geschiedenis bekijken van de “UN Norms on the Responsibilities of TNC’s and other Business Enterprises with regard to Human Rights”. Deze normen wilden de zwakheden aanpakken van de Global Impact en vrijwillige initiatieven in concreet. Het achterliggende opzet van deze ontwerpnormen was verre van gering: het plaveien van de weg naar een eerste internationaalrechtelijk instrument dat niet enkel Staten, maar ook de ondernemingen zélf tot het respect voor de meest fundamentele mensenrechten verbindt én toelaat deze hiervoor rechtstreeks aansprakelijk te stellen. In 2004 benadrukte de Commissie voor mensenrechten van de VN dat deze normen niet bindend waren. Ook stelden vertegenwoordigers van TNC’s dat ze akkoord waren voor een uitgebreider Global Compact, maar waren tegen de ‘hardere’ aspecten van dit ontwerp. In april 2005 werd het ontwerp aan de kant geschoven door een resolutie dat alle verwijzingen naar ‘de Normen’ schrapte.

Om de tegenstelling tussen ‘zachte’ (niet bindende) en ‘harde’ (bindende) regels te verminderen stelt de Utting de notie “articulated regulations” voor. Hij wil tot een synergie komen tussen vrijwillige en wettelijke aanpak. Zo kan bijvoorbeeld internationaal soft law door zijn morele autoriteit de staten aanzetten om dit in nationaal afdwingbare wetten te gieten.

De goede bedoelingen van de MVO-agenda niet te na gesproken, kan men zich de vraag stellen of we momenteel niet te maken hebben met een “MVO-hype”. Door het feit dat vele bedrijven benadrukken dat ze aan duurzaam ondernemen doen op vrijwillige basis, lijken vele sociale en milieuproblemen niet meer zo prangend te zijn. Maar het hebben van een ‘groene webstek’ of een certificaat van eerlijke handel op één van je producten is echter niet voldoende.

Dat de MVO meer op een economisch wapen begint te lijken blijkt uit het schadelijk karakter voor bedrijven wanneer klachten publiek gemaakt worden. Enerzijds kan men deze invulling van de rol van de MVO toejuichen. Het draagt immers bij tot een groeiende maatschappelijke gewaarwording van de sociale –en milieuproblemen die voortvloeien uit de werking van de vrije markt. Indien men, anderzijds, de MVO enkel op zulke manier gebruikt dreigt men voorbij te gaan aan de structurele mankementen van de neoliberale globalisering. Zo heb je het democratisch deficiet bij de organisaties en instituten die de normen voor duurzaam ondernemen schrijven en die zorgen voor de controle van de bedrijven.

Friedman, M., (september 1970). The Social Responsibility of Business is to Increase Profits. The New York Times Magazine. http://www.colorado.edu/studentgroups/libertarians/issues/friedman-soc-resp-business.html

Zo heb je bijvoorbeeld het ‘business & human rights resource centre’. Dit is een online bibliotheek voor mensenrechtenschendingen door bedrijven. Ondernemingn zien zich verplicht om hun mensenrechtenbeleid en arbeidsomstandigheden aan te passen door de massale internationale aandacht voor de site. Zie http://www.business-humanrights.org/Home

‘We finally cleaned up public housing in New Orleans. We couldn’t do it, but God did.<!--[if !supportFootnotes]-->[1]<!--[endif]-->’

Richard Baker, prominent Republikeins Congreslid uit New Orleans, na de orkaan Katrina.

Dit gekozen filmfragment handelt over het boek ‘The shock doctrine – the rise of disaster capitalism’ van Naomi Klein en werd gemaakt door de regisseur van de film ‘Children of Men’, Alfonso Cuarón. Zeven jaar nadat Naomi Klein het invloedrijke boek “No Logo” publiceerde, waarschuwt ze haar lezers in de “Shock doctrine” ervoor dat er gebruik wordt gemaakt van de desoriëntatie die optreed bij het grote publiek ten gevolge van zogenaamd collectieve schokken zoals oorlog, natuurrampen en terreuraanslagen. Deze collectieve schokken maken het mogelijk om ook op economisch vlak een “shock therapy” door te voeren. Omdat mensen na zo een collectieve schok het gevoel hebben hun vaste waarden te verliezen en geen zekerheden meer zien in de duistere wereld is dit het moment waarop men machthebbers blindelings gaat volgen omdat zij claimen de werkelijkheid te begrijpen. Na collectieve schokken is het eerste doel van de bevolking om zijn eigen primaire behoeftes te vervullen en blijken zij dus niet meer in staat om in te gaan tegen de vermarketing en privatisering die op verschillende manieren hun leefwereld veranderen. Na de schok van oorlog of natuurramp en de economische schoktherapie volgt nog een derde fase. Wanneer mensen in opstand komen en protesteren tegen deze opgelegde economische veranderingen, komen zij in aanraking met de schok van geweld om hen het zwijgen op te leggen, soms letterlijk in de vorm van elektroshocks en tazers.

De basis van haar theorie vond Klein bij Milton Friedman, de Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar, die stelde dat "only a crisis, actual or perceived, produces real change". Het is dus niet noodzakelijk dat er zich een echte schok, of crisis, voordoet. Als het grootste deel van de bevolking een gebeurtenis als een crisis interpreteert zal dit al voldoende zijn om van boven uit veranderingen door te kunnen voeren. Belangrijk is ook dat elke kans op de vrijmaking van de markt volgens neoliberale ideeën gegrepen wordt. Klein stelt zelfs dat: “nog nooit een land privatisering, deregulering en vrije handel accepteerde in de afwezigheid van een crisis.”<!--[if !supportFootnotes]-->[2]<!--[endif]-->

Voorbeelden van deze schokken en van de momenten waarop ook economische schoktherapieën zijn doorgevoerd, zijn volgens Klein onder andere deze: het out-sourcen van de “War on Terror” aan bedrijven als Halliburton en Blackwater na de aanslagen van 11 september 2001; de herinrichting van kustgebieden met hotels en andere toeristische attracties in Zuidoost Azië na de verwoestende tsunami in 2004; de inrichting van New Orleans als een propere, middenklasse, blanke stad nadat Orkaan Katrina in 2005 het grootste deel van de stad verwoeste.

Bij het uitbuiten van deze collectieve schokken zijn het niet alleen plaatselijke staatsleiders die het voortouw nemen maar zij worden vaak gesteund door het Witte Huis in samenspraak met het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de Wereldbank. Deze instellingen maken gebruik/misbruik van het feit dat de bevolking van een land zo in verwarring is dat men ze neoliberale hervormingen kan opleggen zonder dat men ertegen kan reageren. De lokale machthebbers en de internationale vrije marktkapitalisten zijn in feite de enigen die hiervan profiteren, ten nadele van de gewone bevolking.

De oplossing om deze schokken te kunnen weerstaan ligt volgens Naomi Klein in het zich zo goed mogelijk informeren. Wanneer men immers onjuistheden kan terugvinden in een discours dat na een collectieve schok gevoerd wordt, is men zelf in staat weerstand te bieden aan de valse veiligheid die aangeboden wordt door leiders met een eigen agenda. Maar een echt alternatief voor de neoliberale economische hervormingen die op deze wijze overal ter wereld tot stand gekomen zijn, geeft Naomi Klein in haar boek niet weer.